Forum Historii Nysy

[ralf]

Gdyby przed II wojną światową zapytać jakiegoś mieszkańca ziemi nyskiej, w jaki sposób ziemie należące do wsi Buków (Baucke) stały się własnością miasta Nysy, ten odparł by, że odpowiedź jest bardzo prosta i że starsi ludzie nieraz opowiadali, że przed wiekami burmistrz Schnase z Nysy wygrał majątek rycerski Buków podczas konkursu picia, zorganizowanego przez ostatniego właściciela tejże posiadłości, czyli Petera Schoffa. Dodatkowo jako namacalny dowód owego faktu taka osoba wskazałaby stary, dębowy kufel, który przechowywano w muzeum w Nysie, jako trwałą pamiątkę po tym wydarzeniu.

Cóż, wyjaśnienie to jednak nie wytrzymuje krytyki dokładnych badań historycznych i okazuje się być fabułą zawierającą jedynie ziarno prawdy. Badacz, który bezstronnie zajmuje się tą kwestią w ramach żmudnych badań, na koniec swoich studiów dojdzie do wniosku, że duże miejskie posiadłości we wsi Buków zostały nabyte przez miasto Nysę w ramach sześciu prawidłowo zawartych umów w okresie lat 1489-1552. Wszystko odbyło się więc zgodnie z prawem.

Aby lepiej zrozumieć przebieg wydarzeń, należy najpierw pokrótce opisać stosunki własnościowe panujące przed rokiem 1489 w miejscowości Buków. Otóż miejscowość ta powstała z połączenia dwóch wsi: Buków (Baucke) oraz Maszkowice (Maschkowitz). W Bukowie, od momentu przejścia na prawo niemieckie przed 1260 r., istniało sołtystwo, które pierwotnie obejmowało powierzchnię 4 łanów ziemi uprawnej. W Maszkowicach natomiast znajdował się majątek rycerski o powierzchni 7 łanów. Obie nieruchomości leżały blisko siebie i na początku XV wieku należały do rodziny Schoff, zwanej również Gotsche. Nikolaus Schoff zmarł w młodym wieku. Wdowa po nim – Anna, przekazała później sołtystwo Buków swojej córce Magdalenie i jej mężowi Nikolausowi, natomiast majątek rycerski Maszkowice miał otrzymać jej syn Peter, ale dopiero po ślubie i urodzeniu się dzieci. Peter Schoff pozostał jednak kawalerem i dopiero po śmierci matki, około 1460 roku, uzyskał nieograniczone prawo własności do majątku w Maszkowicach.

Peter był zapalonym hodowcą karpi i swoją posiadłość przekształcił w gospodarstwo zajmujące się wyłącznie hodowlą ryb. Nieustannie toczył spory ze swoimi krewnymi, sąsiadem z Kałkowa (Kalkau) i tamtejszym pastorem, które często musiał rozstrzygać sam biskup Johannes Roth. Szczególnie dziwna była jego obsesja na punkcie sporządzania testamentów i ich unieważniania. Jako głównych spadkobierców majątku rycerskiego w Maszkowicach wyznaczył kolejno: swoich dwóch bratanków z sołtystwa Buków, Pritzela Schoff’a z Biskupowa (Bischofswalde) i nieznanego jeszcze zarządcę majątku, który miał podlegać nadzorowi rady miasta Nysa. W końcu w swoim ostatnim testamencie z dnia 14 sierpnia 1489 r. swoim głównym spadkobiercą ustanowił radę miasta Nysy. W zamian miasto zobowiązało się do wypłacania mu corocznej, dożywotniej renty w wysokości 50 węgierskich złotych guldenów.

Ponadto w tym samym testamencie, przy sporządzaniu którego obecny był proboszcz Goldammer z Kałkowa, Peter przeznaczył coroczną darowiznę w wysokości jednej marki na rzecz kałkowskiego proboszcza, na odprawianie mszy świętej w intencji zbawienia swojej duszy. Po śmierci Petera Schoffa jego siostra Magdalena zaskarżyła testament przed sądem biskupim w Nysie, ale skarga została odrzucona przez biskupa Johannesa, ponieważ umowa spadkowa została zawarta zgodnie z prawem i była potwierdzona przez sąd. Był to pierwszy etap procesu pozyskiwania przez miasto Nysa majątku w miejscowości Buków. W taki sposób, na własność miasta Nysa przeszło wtedy około 650 mórg ziemi.

Kolejne dwa przekazania ziemi dla miasta Nysy pochodziły z majątku rycerskiego w Kałkowie. Ówcześni właściciele tego majątku cierpieli na ciągły brak pieniędzy i pożyczali je od bogatego miasta Nysy, zastawiając swoje nieruchomości. Trwało to tak długo, aż dłużnicy nie byli w stanie wykupić swoich zastawionych nieruchomości. W ten sposób w 1502 r. doszło do przekazania radzie miasta Nysa dużej części łąk na prawym brzegu rzeki Widna (Weidenauer Wasser). W 1532 roku w ten sam sposób radzie miasta Nysa przekazano pięć dużych stawów rybnych położonych na prawym brzegu wspomnianej rzeki. W ten sposób majątek miejski Nysy wzrósł z 650 do prawie 1200 mórg.

W 1544 roku wieloletnie negocjacje dotyczące zakupu sołtystwa Buków przez miasto Nysa w końcu zakończyły się sukcesem. Ostatnim właścicielem sołtystwa Buków był Hans Sitsch młodszy, wnuk siostry Petera Schoffa, Magdaleny. Hans był zamożny i miał kilku synów. Nie było żadnego istotnego powodu, aby sprzedawać to sołtystwo. Jednak ambicja Hansa do posiadania większego majątku skłoniła go do sprzedaży odziedziczonej ziemi radzie miasta Nysa za nieujawnioną kwotę. W ten sposób posiadłości miasta Nysy w Bukowie powiększyły się o kolejne 500 mórg i wynosiły już łącznie około 1700 mórg.

Hans Sitsch wkrótce potem nabył majątek rycerski w Kwiatkowie (Blumenthal), który został publicznie wystawiony na sprzedaż przez władze biskupie w Nysie, ponieważ jego właściciel Joachim Sack uciekł potajemnie za granicę z powodu całkowitego zadłużenia. W tym czasie do majątku w Kwiatkowie należało tzw. Elgut, czyli pola między Bukowem a Kałkowem, oraz duża część lasu o nazwie Weinberg-Wald, położonego na granicy z Jodłowem (Tannenberg). Obie te nieruchomości pochodziły z nieistniejącej już wioski o nazwie Elgut i w 1526 roku przypadły Joachimowi Sackowi z Kwiatkowa podczas wielkiego podziału majątku bogatego Wenzela Sacka z Vidnawy (Weidenau). Około 1547 roku Hans Sitsch przekazał majątek w Kwiatkowie swojemu najmłodszemu synowi Heinrichowi i tymczasowo osiadł w Vidnavie, zatrzymując dla siebie Elgut i Weinberg-Wald. Następnie sprzedał te dwie posiadłości radzie miasta Nysy – Elgut w 1548 roku, a Weinberg-Wald cztery lata później. W ten sposób zakończyło się nabywanie przez miasto Nysę posiadłości w Bukowie. Ich powierzchnia zwiększyła się łącznie do około 1800 mórg.

Wraz z przekazaniem majątku rycerskiego w Maszkowicach i sołtystwa Buków miastu Nysa, piętnastu ogrodników dworskich, a także właściciel karczmy oraz kowal, zostali poddani władzy miasta Nysa, zamiast władzy prywatnych właścicieli ziemskich, co pozwoliło im uniknąć samowoli ze strony tych właścicieli przez okres kilku stuleci. Wraz z nabyciem sołtystwa Buków, miasto Nysa uzyskało również prawo do mianowania sołtysa dla tej wsi oraz dla Maszkowic, którego spośród ogrodników dworskich wybierało i zatwierdzało biskupstwo w Otmuchowie. Obie sąsiadujące ze sobą posiadłości – Buków i Maszkowice – zostały połączone w jedną, dużą posiadłość dominialną.

Aby wyjaśnić powstanie wspomnianej na początku artykułu fabuły o turnieju picia w Maszkowicach, należy przyjąć następujące przypuszczenie. Otóż po sporządzeniu swojego brzemiennego w skutkach ostatniego testamentu, Peter Schoff mógł zaprosić swoich kontrahentów i świadków na radosne picie w swoim domu, podczas którego atmosfera była zapewne bardzo wesoła. Potem plotka musiała przedstawić tę niewinną uroczystość w całkiem innym świetle i tak już pozostało. Wspomniane w tej fabule imię burmistrza Nysy „Schnase” wydaje się być jedynie pseudonimem. W omawianym czasie, czyli w 1489 roku, burmistrzem Nysy był Johannes Seeber. Nie wiadomo, czy kufel z Maszkowic, znajdujący się przed II wojną światową w nyskim muzeum, odegrał w tym całym wydarzeniu jakąś rolę.

Nie wiadomo w którym roku urodził się Peter Schoff. Jego ojcem był Nicolaus Schoff, a matką Anna, której nazwisko panieńskie nie jest znane. Peter Schoff pozostał kawalerem. Jego jedyna siostra Magdalena poślubiła mężczyznę o nazwisku Nickel Heide von Baucke, którego wymieniono w dokumencie krzyżowców z Nysy w 1445 r. oraz w 1463 roku. Peter Schoff był wymieniony jako pan Bukowa, Kałkowa, Frączkowa (Franzdorf), Wierzbięcic (Oppersdorf) i Kopernik (Köppernig).

Załączony niżej portret przedstawia Petera Schoffa i podpisano go po łacińsku: „PETRUS SCHAF EQUES IN MASCOWITZ HUIUS PRAEDII NOBILIS Ao̱ 1489 EX TESTAMENTO DATOR ET BENEFACTOR S.P.Q. NISS. D.D.A.I.D.C.S."

Na portrecie widoczny jest także herb rodowy Schaffgotschów – owca na czerwonym polu. Drzewo, które od 1392 roku zwykle znajduje się w tym herbie, za owcą, na portrecie nie jest widoczne.


Opracowanie i tłumaczenie: Rafał Błaszczyk
Źródła:
• P. Meisel, „Wie Neisse zum Gut Baucke kam” [w:] „Neisser Heimatblatt” nr 30/31 z 1953 r.
• „Peter Schoff von Maschkowitz” [w:] „Jahresbericht Neisser Kunst- und Altertums-Vereins”, rok 1920, Neisse 1921, s. 6.

---

Portret Petera Schoffa z 1489 r.jpg

Plik ściągnięto 5 raz(y) 383,47 KB