Forum Historii Nysy

[ralf]

W roku 1553 Diprand Czettritz z Białej Nyskiej (Bielau) sprzedał majątek Biała Nyska, wraz z wolnym sołectwem Hajduki Nyskie (Heidau), młynem w Przełęku (Preiland) oraz tzw. Wald Grodis z jego chłopami, ogrodami, polami, czynszami, honorami, przymusową robotą na pańskim, stawami, ciekami wodnymi, łąkami i przywilejami. Kupującym wówczas te dobra był Christoph Falkenhainen von Krichen z Kijowa (Kaindorf). W 1742 r. majątek ten, obejmujący wieś Podkamień oraz wieś Morów (Mohrau), należał do hrabiego o nazwisku Trautmannsdorf. W roku 1819 był własnością żony nadleśniczego Heller'a, a w okresie lat 1838-1844 własnością burmistrza o nazwisku Adolf Reimann z Jesionika (Freiwaldau). Od 1851 r. dobra należały do barona o nazwisku Friedrich Gustav von Falkenhausen z Wallisfurth (dzis. Wolany). Ten rozległy okręg policyjny obejmował cztery obręby: Biała Nyska, Podkamień, Morów i Iława (Eilau).

Przed II wojną światową Podkamień należał do urzędu administracyjnego w Białej Nyskiej, gdzie mieścił się Urząd Stanu Cywilnego oraz gdzie stacjonowała jednostka żandarmerii. Właściwą parafią dla mieszkańców Podkamienia była parafia katolicka w Białej Nyskiej. Kościół dla bardzo nielicznych mieszkańców wyznania ewangelickiego znajdował się w Nysie. Odpust odbywał się w niedzielę po Dniu Wszystkich Świętych. Poczta dla podkamian była początkowo zlokalizowana w Hajdukach Nyskich – dopiero później powstał oddział pocztowy w samym Podkamieniu. Sąd Rejonowy dla tej wsi mieścił się w Nysie. Dzieci z Podkamienia chodziły do szkoły w sąsiednim Przełęku (wcześniej do Białej Nyskiej).

Nieistniejący już dzisiaj folwark (dominium) w Podkamieniu znajdował się w kwadracie wytyczonym przez obecne domy o numerach 6a–6b–7–8–8a oraz drogę główną. Stał naprzeciwko wylotu drogi z Hajduk Nyskich. W 1864 r. do folwarku należało 614 akrów pól i łąk. Hodowano tam tylko owce. Po dawnym folwarku nie ma dziś śladu, a teren pozostaje niezabudowany.

Przynajmniej od 1883 r. przez Podkamień przebiegała linia kolejki przemysłowej, która łączyła cukrownię znajdującą się w Białej Nyskiej z magistralą podsudecką, przebiegającą po wschodniej stronie Podkamienia, gdzie następował przeładunek surowca/produktu z jednej linii na drugą. W 1911 r. powstała przebiegająca przez Podkamień nowa, pasażerska linia kolejowa łącząca Nysę z Vidnavą (Weidenau). W Podkamieniu istniał wtedy przystanek kolejowy. Warto zaznaczyć, że linia kolejki przemysłowej przebiegała przez sam Podkamień inaczej niż późniejsza linia pasażerska Nysa-Vidnava. Kolejka przemysłowa przecinała drogę główną wsi tuż obok dawnego folwarku, o którym wyżej wspomniano, a linia Nysa-Vidnava przecinała drogę obok dzisiejszego domu nr 3, czyli ok. 300 metrów wcześniej. Przed wojną przez Podkamień biegła także linia autobusowa i funkcjonował przystanek autobusowy.

Ogólna liczba mieszkańców Podkamienia w różnych latach:
• 1793 r. – ??? (8 zagrodników, 5 chałupników, 1 kuźnia)
• 1838 r. – 150 (8 zagrodników, 7 chałupników)
• 1845 r. – 160 (3 osoby wyzn. ewang., 20 budynków mieszkalnych)
• 1864 r. – 166 (8 osób w majątku)
• 1895 r. – 164 (1 osoba wyzn. ewang., 49 „rodzin”, 25 budynków mieszkalnych)
• 1913 r. – 133
• 1928 r. – 136
• 1931 r. – 142
• 1935 r. – 165
• 1939 r. – 182 (52 „rodziny”)

Naczelnicy (sołtysi) Podkamienia w różnych latach:
• 1913 – Franz Schmidt
• 1928 – Paul Menzel
• 1931 – Josef Schwope
• 1935 – Bruno Sauer
• 1939 – Franz Rathmann
• 1942 – Franz Rathmann

W załączeniu kilka map ukazujących teren Podkamienia w różnych okresach, począwszy od połowy XVIII w.

Opracował: Rafał Błaszczyk
Źródła:
[1] Felix Triest: „Topographisches Handbuch von Oberschlesien”, tom I, Breslau 1864, s. 987.
[2] Franz-Christian Jarczyk: „Die Dörfer des Kreises Neisse”, Hildesheim 1982.

---

(zał.1) Około 1750 r.jpg

Plik ściągnięto 28 raz(y) 730,33 KB

(zał.2) Około 1770 r.jpg

Plik ściągnięto 47 raz(y) 1,89 MB

(zał.3) Rok 1825.jpg

Plik ściągnięto 6 raz(y) 1,5 MB

(zał.4) Rok 1838.JPG

Plik ściągnięto 10 raz(y) 675,88 KB

(zał.5) Rok 1860.jpg

Plik ściągnięto 6 raz(y) 304,89 KB

(zał.6) Około 1885 r.jpg

Plik ściągnięto 12 raz(y) 1,21 MB

(zał.7) Około 1890 r.jpg

Plik ściągnięto 12 raz(y) 2,93 MB

(zał.8) Rok 1944.jpg

Plik ściągnięto 10 raz(y) 1,35 MB

(zał.9) Rok 1979.jpg

Plik ściągnięto 8 raz(y) 1,37 MB

[ralf]

Nazwiska, zawody oraz numery domów właścicieli posesji w Podkamieniu w okresie lat 1913-1935:

Rok 1913
Folwark:
Bartsch Josef – mistrz trzody chlewnej
Sommer August – owczarz
Wieś:
Nr 1. Schmidt Franz – zagrodnik, sołtys
Nr 2. Just Josef – kowal
Nr 3. Hoffmann Caroline – kramarka, Jung Alois – formierz
Nr 4. Glatzel August – zagrodnik
Nr 5. König Josef – chałupnik
Nr 6. Falkenheim Josef
Nr 7. Mittmann Anna – zagrodniczka
Nr 8. Steuer Heinrich – karczmarz, Genschur Josef – zagrodnik
Nr 9. Schwarzer Franz – krawiec
Nr 10. Wittek Johann – chałupnik
Nr 11. Schwope Teresia – zagrodniczka, Reichert Johan – ślusarz, Schneider Franz – tkacz
Nr 12. König Anna – chałupniczka, Rieger Josef – cieśla
Nr 13. Wysdrach Johann – chałupnik
Nr 14. Elsner Ferdinand – zagrodnik
Nr 15. Rohter Josef – dróżnik kolejowy, Berger Alois – tkacz
Nr 16. König Johann – chałupnik
Nr 17. Willmann Josef – chałupnik
Nr 18. König Johann – murarz

Rok 1928
Folwark: (8 mieszkańców)
Rudolf von Falkenhausen, właściciel posiadłości, zarządca dóbr ziemskich, zam. Biała Nyska - pałac
Bartsch Josef, mistrz trzody chlewnej
– Anna, służąca
Lorke Robert, dróżnik
Wieś:
Menzel Paul, sołtys
Bienert Franz, robotnik
Elsner Ferdinand, rolnik
– Julius, robotnik
Fischer Paul, toromistrz
Glatzel August, rolnik
Just Josef, kowal fabryczny
Kammler Maria, wdowa
Kempe Johann, robotnik
Klose Franz, cieśla
König Johann, murarz
– Josef, rolnik
Lorke Robert, dróżnik
Müller Josef, dróżnik kolejowy
Paul Auguste, wdowa wojenna
Reichert Johann, chałupnik
Rieger Josef, cieśla
Ronge August, chałupnik
Rother Franz, ślusarz
– Josef, chałupnik
Sabel Martha, wdowa wojenna
Schendzielorz Josef, rolnik
Schmidt Franz, rolnik
Schneider Franz, robotnik
– Maria, robotniczka
Schwalbe, dróżnik
Schwoge Josef, rolnik
Steuer Anna, właścicielka gospody
Seifert Arthur, rolnik
Ulbrich Theodor, murarz
Willmann Josef, chałupnik
Winkler Johann, robotnik
Wystrach Johann, chałupnik
Wrba Berta, prowadząca sklep z artykułami kolonialnymi

Rok 1931
Schwope Josef, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, sołtys, Nr 13
Bartsch Josef, emeryt, na terenie majątku
Biener Franz, robotnik fabryczny, Nr 4
Eckert Georg, kotlarz, Nr 22
Elsner Heinrich, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 20
Elsner Johann, ślusarz, Nr 20
– Julius, robotnik, Nr 13
Glatzel August, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 6
Hampel Karl, robotnik kolejowy, budynek kolejowy
Hentschel Martha, wdowa, Nr 6
Jakwerth Berthold, cieśla, Nr 17
Jung Richard, robotnik, Nr 10
Just Josef, chałupnik, Nr 2
Kammler Josef, kołodziej, Nr 5
Kammler Maria, wdowa, Nr 5
König Johann, murarz, Nr 19
König Josef, chałupnik, Nr 7
Klose Franz, cieśla, Nr 2
Lorke Robert, dróżnik, Nr 21
Machate Karl, robotnik, Nr 17
Menzel Paul, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 11
Rathmann Franz, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 1
Reichert Johann, ślusarz, Nr 19
Rieger Josef, cieśla, Nr 15
Ronge August, chałupnik, Nr 18
Rother Franz, ślusarz, Nr 20
Rother Josef, chałupnik, Nr 17
Rother Josef, mistrz trzody chlewnej [Folwark]
Sabel Martha, wdowa wojenna, Nr 13
Sauer Bruno, właściciel gospody, Nr 10
Schendzilorz Anton, szewc, Nr 9
– Josef, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 9
Schmidt Karoline, zagrodnik-dożywotnik, Nr 1
Schneider Agnes, robotniczka, Nr 18
– Franz, robotnik, Nr 4
Seifert Artur, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 8
Steuer Anna, dożywotniczka, Nr 10
Tamm Emma, wdowa, Nr 10
Ulbrich Theodor, murarz, Nr 22
Winkler Johann, robotnik, Nr 10
– Paul, toromistrz, budynek kolejowy
Wrba Karl, ślusarz, Nr 19
Wrba Karl, chałupnik, Nr 4
Wystrach Johann, dożywotnik, Nr 16
– Paul, chałupnik, Nr 16

Rok 1935
Sauer Bruno, właściciel gospody, sołtys
Biener Franz, robotnik fabryczny, Nr 4
Elsner Heinrich, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 20
– Julius, robotnik, Nr 13
Glatzel August, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 6
Greulich Max, robotnik kolejowy, budynek kolejowy
Hentschel Martha, wdowa, Nr 10
Just Josef, chałupnik, Nr 2
Kammler Josef, kołodziej, Nr 5
König Johann, murarz, Nr 21.
– Josef, chałupnik, Nr 7
Klose Franz, cieśla, Nr 2
Machate Karl, robotnik, Nr 17
Meter Josef, brygadzista, Nr 20
Menzel Maria, inwalida, Nr 11
– Paul, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 11
Neufert Erich, malarz, Nr 5
Rathmann Franz, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 1
Reichert Johann, ślusarz, Nr 21
Rieger Josef, cieśla, Nr 15
Ronge August, chałupnik, Nr 19
Rother Franz, ślusarz, Nr 18
– Josef, chałupnik, Nr 18
– Josef, mistrz trzody chlewnej [Folwark]
Schendzilorz Anton, szewc, Nr 9
– Josef, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 9
Schmidt Albertine, robotnik, Nr 1
– Karoline, zagrodniczka-dożywotniczka, Nr 1
Schneider Berta, emeryt
Schwope Josef, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego
Seifert Artur, posiadacz gospodarstwa zagrodniczego, Nr 8
Sonneck Bruno, kotlarz (miedź), Nr 12
Steuer Anna, dożywotniczka, Nr 12
Ulbrich Theodor, murarz, Nr 22
Urban Josef, robotnik kolejowy, budynek kolejowy
Wagner Georg, formierz [Folwark]
Willmann Josef, chałupnik, Nr 17
Winkler Johann, robotnik, Nr 12
Wolf Paul, robotnik, Nr 6
Wrba Karl, chałupnik, Nr 4
– Karl, ślusarz, Nr 21
Wystrach Johann, dożywotnik, Nr 16
– Paul, chałupnik, Nr 16

Źródła:
Książki adresowe (Adressbuch) powiatu nyskiego z lat: 1912/13, 1927/28, 1931, 1935.