Forum Historii Nysy

[ralf]

Na wstępie chciałbym bardzo podziękować Alexandrowi Scholzowi, za otrzymany materiał tekstowo-zdjęciowy jego autorstwa, traktujący o historii dworu w Siodłarach, bez którego ten post nie mógłby powstać. Przedwojennym właścicielem majątku w Siodłarach był jego stryjeczny dziadek – Karl Scholz. Dodam, że brat Karla o imieniu Oskar Scholz był przed wojną właścicielem willi przy ul. Krasińskiego 14 w Nysie. Ojciec Karla i Oskara miał na imię Oscar (pisane przez „c”).

Wieś Siodłary (do 1945: Satteldorf, po 1945: Siemionka) po raz pierwszy była wzmiankowana w 1310 r., kiedy nazywała się Sodlare. W 1361 r. jej nazwę zmieniono na Settelerdorf, w 1425 r. na Setlerdorf i wreszcie Satteldorf. Dnia 1 stycznia 1935 Siodłary utraciły swoją niezależność i wraz z kolonią Suliszów (Tschiltsch) zostały włączone do Białowieży Dolnej (Pillwösche).

Siodłary były bardzo małą wsią z kilkoma domami. Około 1745 r. wieś posiadała czterech zagrodników, jednego wolnego mieszkańca i jednego chałupnika, który był jednocześnie rzemieślnikiem.

Liczba mieszkańców Siodłar na przestrzeni kolejnych lat wyglądała następująco:
• 1819 r. – 57
• 1830 r. – 66
• 1845 r. – 91
• 1867 r. – 137
• 1871 r. – 129
• 1885 r. – 130
• 1895 r. – 112
• 1905 r. – 97
• 1910 r. – 86
• 1925 r. – 94

Widzimy wyżej, że od 1867 r. liczba mieszkańców Siodłar sukcesywnie malała. Należy tutaj jednak dodać, że zmniejszała się głównie liczba mieszkańców samej wsi, natomiast liczba mieszkańców obwodu dworskiego utrzymywała się na niezmienionym poziomie 45 osób.

W 1871 r. wieś składała się z 17 budynków mieszkalnych, a w 1925 roku tylko z 13. Dzisiaj stoi tam tylko kilka zamieszkałych domów.

Siodłary i Białowieża Dolna należały do parafii w Goworowicach (Gauers). Tam również mieściła się szkoła dla obu wsi, zanim w 1906 r. wzniesiono w Białowieży Dolnej oddzielny budynek szkolny, w którym lekcje pobierały również dzieci z Siodłar.

Jeśli chodzi o majątek dworski w Siodłarach to pierwsza wzmianka na temat jego wielkości pochodzi z 1816 roku – wówczas miał on powierzchnię 105,75 ha. W 1833 roku było to 129,23 ha i ta powierzchnia pozostała w zasadzie niezmieniona aż do lat 30. XX wieku. W 1909 r. majątek miał powierzchnię 131,22 ha, dodatkowo grunty orne w Goworowicach o powierzchni 0,78 ha.

W Siodłarach uprawiano przede wszystkim buraki cukrowe, pszenicę i jęczmień, a plony należały do najwyższych w całym ówczesnym powiecie grodkowskim.

Prowadzono tam także hodowlę zwierząt gospodarskich:
• owce, hodowane na wełnę i mięso, których w 1873 r. było 452 sztuki, w 1892 r. – 81 sztuk, a w 1900 r. już ani jednej.
• bydło, którego w 1873 r. było 49 szt., w tym 28 krów, a w 1883 r. – 72 sztuki, w tym 51 krów. Ilości te utrzymywały się już do końca II w.ś.
• świnie, których w 1873 r. było 10 szt., w 1883 r. – 22 szt., a w 1900 r. – 42 szt.

Każde gospodarstwo posiadało niewielką liczbę koni. Wykorzystywano je przede wszystkim jako konie powozowe, ale także (poza wołami) do prac w rolnictwie. W 1873 r. było w Siodłarach 8 koni, a w 1900 r. - 17.

Na terenie majątku znajdowała się duża liczba uli: w 1873 r. - 23, a w 1900 r. - 12. W tych samych latach znajdowało się tam także 15 kaczek oraz 80 kur.

Drzewa owocowe obejmowały: 50 jabłoni, 25 grusz, 16 śliw oraz 260 wiśni. Liczba drzew wiśniowych była szczególnie duża, gdyż rosły one wzdłuż wiejskich dróg na całym Śląsku. Drzewa te często dzierżawiono rolnikom ze wsi.

Właścicielem majątku folwarcznego, zwanego także dobrem rycerskim lub dominialnym, był w roku 1579 Hans Korkwitz. Około 1765 r. folwark był własnością księcia-biskupa wrocławskiego i pozostał nim aż do sekularyzacji (1810 r.). Zarządem zajmował się początkowo urząd dzierżawczy księcia-biskupa, od 1810 r. królewski urząd dzierżawczy w Nieradowicach (Nitterwitz), a po przekazaniu go fundacji Humboldta – w Maciejowicach (Matzwitz).

Folwark w Siodłarach na podstawie umowy kupna z maja 1833 r. został sprzedany przez królewską rejencję w Opolu na rzecz taksatora powiatowego o nazwisku Benedikt Zedler z Otmuchowa (Ottmachau). Cena nabycia posiadłości wyniosła wtedy 12000 talarów.

Benedikt Zedler urodził się na przełomie lat 80. i 90. XVIII wieku w Otmuchowie, gdzie został posiadaczem rolnym, skarbnikiem leśnym oraz taksatorem. Jego żoną była Hedwig Nitsche (ur. ~1793/94 – zm. 1844, Siodłary). Z tego małżeństwa urodziło się sześcioro dzieci. Najmłodszy syn Paul Zedler (1840-1905) był od 1866 r. właścicielem dworu w sąsiedniej Białowieży Dolnej. Paul Zedler był dziadkiem Elisabeth z d. Klinke (1898-1974), która w 1920 roku poślubiła Karla Scholza (1896-1977) z Goworowic. Dwór w Białowieży Dolnej pozostawał w rękach rodziny Zedler do 1945 roku.

Benedikt Zedler zmarł w październiku 1855 r. nie pozostawiwszy po sobie testamentu. Czworo jego żyjących dzieci dziedziczyło zatem majątek w równych częściach. Niemniej na podstawie umowy o podziale spadku z 1857 r. właścicielem dworu został najstarszy syn Otto Zedler za kwotę 40200 talarów. W lipcu 1862 r. wydzierżawił majątek na dziesięć lat swojej niezamężnej siostrze Ottilie Zedler. W 1868 r. poślubił Ottilie Marię Gärtner (1846-1918) – był już wtedy właścicielem dworu w Guzicach (Gusitz) w dzis. pow. głogowskim, o areale 475 hektarów. Tam urodziła się trójka jego pierwszych dzieci: Hedwig, Friedrich i Rudolf. Otto Zedler był niezwykle przedsiębiorczym człowiekiem, ale wkrótce – najprawdopodobniej na skutek krachu giełdowego w 1873 r. – stracił cały swój majątek, a dwór w Guzicach sprzedał. Zmarł w lutym 1892 r. w wieku 59 lat w Smolnej (Schmollen) w pow. oleśnickim.

Majątek w Siodłarach, który na okres dziesięciu lat wydzierżawiła Ottilie Zedler, dnia 1 lipca 1867 r. przeszedł na jej kuzyna, lekarza sztabowego, doktora o nazwisku August Zedler, który kupił go 20 lutego 1869 roku za cenę 76000 talarów.

Dr. August Zedler urodził się we wrześniu 1827 roku w Opolu. Był jedynakiem. Jego ojciec – dr. Joseph Zedler (1792-1846) – również był doktorem medycyny. August uzyskał doktorat w 1854 r. i przez kilka lat pracował jako żołnierz zawodowy w armii pruskiej. Po odejściu z wojska zajął się zawodowo rolnictwem – zainteresowanie nim z pewnością wywołały wizyty w Siodłarach u wuja Benedikta Zedlera. Ponieważ jego matka zmarła wcześnie, a nie miał rodzeństwa, prawdopodobnie jako dziecko często spędzał tam wakacje.

Dr. August Zedler był wielkim mecenasem kościoła katolickiego w Goworowicach. Zmarł jako mężczyzna samotny i bezdzietny w Siodłarach 13 października 1908 roku w wieku 81 lat. Pozostawił po sobie testament, który spisał już w 1864 roku. W testamencie tym jako jedynych spadkobierców wymienił swoją kuzynkę Ottilie Zedler i jej brata Otto Zedlera. Z racji, że obie te osoby już nie żyły, na rok przed swoją śmiercią dr August Zedler nakazał jedynie, aby jego długoletnia, sumienna gospodyni Anna Leipert otrzymywała roczną emeryturę w wysokości 800 reichsmarek. Ponieważ Zedler nie podjął dalszych decyzji w sprawie powołania spadkobiercy, nastąpiła w tej sprawie sukcesja prawna.

Do wspólnoty spadkobierców należała m.in. Margarete Klinke z d. Zedler. Była najstarszą córką Paula Zedlera (1840-1905) i Marii Handschel (1849-1909), urodzoną w 1872 roku w Białowieży Dolnej. W sierpniu 1897 r. wyszła za mąż w Goworowicach za mężczyznę o nazwisku Abel Klinke (ur. 1855, Kamieniec Z. – zm. 1928 Kamieniec Z.), który był z zawodu rolnikiem i pracował jako inspektor.

Po śmierci Augusta Zedlera był on chyba jedyną osobą zainteresowaną kupnem majątku w Siodłarach, z racji, że jego spadkobiercy nie byli rolnikami lub posiadali już własne gospodarstwo rolne.

Dnia 13 kwietnia 1909 roku w Nysie przed notariuszem o nazwisku Franzpaul Grzimek (1859-1912, ojciec nyskiego zoologa Bernharda Grzimka), została zawarta umowa kupna pomiędzy kuratorem spadku, prawnikiem Emilem Sluzalkiem a Margarete Klinke z d. Zedler, która kupiła dwór w Siodłarach za łączną kwotę 345500 reichsmarek.

Jedynym dzieckiem Abla i Margarete Klinków była córka Elisabeth (ur. 1898), która we wrześniu 1920 roku wyszła za mąż za rolnika z Goworowic o nazwisku Karl Scholz, który jako dzierżawca objął zarządzanie dworem w Siodłarach, zaś jego teściowie zamieszkali w Kamieńcu Ząbkowickim. Karl Scholz urodził się w lipcu 1896 roku w Goworowicach jako syn miejscowego właściciela dworu, którym był Oscar Scholz (1856-1940) i jego żona Jadwiga Rappsilber (1861-1940). Karl Scholz szczególnie interesował się sportami jeździeckimi i hodowlą koni. Z małżeństwa Karla Scholza z Elisabeth Klinke urodziło się dwoje dzieci: Erika (1921-2015) oraz Hubertus (1923-1945).

W styczniu 1934 r. jedyną właścicielką dworu w Siodłarach została córka Abla Klinke – Elisabeth.

Karl Scholz w października 1944 r. został aresztowany przez gestapo i osadzony najpierw w Nysie, a później w Berlinie, gdzie był sądzony. Nie wrócił już do Siodłar. Kierownictwo nad folwarkiem sprawował do końca wojny jego szwagier Georg Osburg z Kamiennika (Kamnig).

Rosyjscy okupanci w 1945 r. wiedzieli, że Karl Scholz był już więziony i skazany jako więzień polityczny, dlatego jego żona Elisabeth, córka Erika i wnuczka Renate nie zostały wydalone i mogły zamieszkać w dworze w Siodłarach wraz z polską rodziną. Dopiero 17 grudnia 1946 roku zostali wysiedleni ze Śląska. Elisabeth Scholz zmarła w 1974 r. wieku 75 lat, a jej mąż Karl Scholz w 1977 r. mając 81 lat.

W 1985 r. wszystkie zabudowania gospodarcze majątku w Siodłarach jeszcze stały, choć były puste. Rozebrano je w okresie lat 1985-1991, z wyjątkiem obory naprzeciwko budynku dworu, która stoi do dziś.

Obecny budynek dworu w Siodłarach wybudował prawdopodobnie Benedikt Zedler, zapewne w latach 30./40. XIX wieku. Za budynkiem do 1945 r. znajdował się duży ogród, obecnie całkowicie zarośnięty. Herb Zedlerów, który widniał na szczycie budynku dworu, nad balkonem, usunięto po 1992 roku. Budynek był zamieszkany co najmniej do 1985 roku. Wtedy to na pierwszym piętrze mieszkała rodzina, która wprowadziła się tam zaraz po wojnie. Duża część mebli należących do małżeństwa Scholzów nadal się tam wówczas znajdowała, podobnie jak obrazy i inne elementy wyposażenia osobistego, takie jak małe szklane trofeum, które Karl Scholz wygrał w turnieju jeździeckim. W kolejnych latach wszyscy mieszkańcy budynku wyprowadzili się. W 1991 r. został on pozbawiony wszystkich okien i pozostawiony w stanie ruiny. Około 2000 r. budynek dworu, grunty folwarczne i budynek gospodarczy kupiła prawdopodobnie osoba prywatna. W 2002 roku ponownie wstawiono tam okna i dom był przynajmniej częściowo zamieszkany. Trwały wtenczas przy nim prace remontowe. W 2017 roku obiekt nie był już swobodnie dostępny. Obecnie (2026) cała posiadłość o wielkości 4,6 ha jest wystawiona na sprzedaż.

Tłumaczenie i opracowanie: Rafał Błaszczyk

---

(zdj.1) Budynek dworu w Siodłarach w latach 20. XX w. [Zbiory prywatne - Alexander Scholz].jpg

Plik ściągnięto 1 raz(y) 378,41 KB

(zdj.2) Budynek dworu w Siodłarach w 1977 r. [Zbiory prywatne - Alexander Scholz].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 260,41 KB

(zdj.3) Herb rodziny Zedler.jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 406,92 KB

(zdj.4) Otto Zedler (1832-1892). [Zbiory prywatne - Alexander Scholz].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 71,8 KB

(zdj.5) Ottilie Zedler (1846-1918). [Zbiory prywatne - Alexander Scholz].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 75,8 KB

(zdj.6) Abel Klinke (1855-1928) w 1925 r. [Zbiory prywatne - Alexander Scholz].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 168,67 KB

(zdj.7) Elisabeth Scholz z d. Klinke (1898-1974) oraz Karl Scholz (1896-1977). [Zbiory prywatne - Alexander Scholz].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 215,84 KB

(zdj.8) Karl Scholz ze swoim koniem Michelem na dziedzińcu dworu w Siodłarach. [Zbiory prywatne - Alexander Scholz].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 210,09 KB

(zdj.9) Okres międzywojenny. Robotnicy z końmi przed budynkiem stajni we dworze w Siodłarach. [Zbiory prywatne - Alexander Scholz].jpg

Plik ściągnięto 1 raz(y) 430,79 KB

[ralf]

Zdjęcia majątku dworskiego w Siodłarach, zrobione w kwietniu 2026 r.

---

(zdj.1) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 3,53 MB

(zdj.2) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 4,18 MB

(zdj.3) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 4,39 MB

(zdj.4) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 3,96 MB

(zdj.5) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 3,5 MB

(zdj.6) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 5,59 MB

(zdj.7) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 4,86 MB

(zdj.8) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 2,4 MB

(zdj.9) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 2,56 MB

(zdj.10) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 4,01 MB

(zdj.11) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 4,43 MB

(zdj.12) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 3,94 MB

(zdj.13) Majątek dworski w Siodłarach [fot. ralf - 18.IV.2026].jpg

Plik ściągnięto 0 raz(y) 3,69 MB